باران به داد تالاب های تشنه رسید از بندعلیخان تا دریاچه ارومیه

نت واش: بارندگیهای اخیر با وجود خسارت های سیلاب، بار دیگر امیدها را برای احیای تالاب های ایران زنده کرده است.

به گزارش گزارشگر خبرگزاری مهر، بارش های شدید روزهای اخیر در قسمت های مختلف کشور، باآنکه در بعضی استان ها با وقوع سیلاب، آب گرفتگی معابر، خسارت به اراضی کشاورزی و حتی تلفات جانی همراه بوده، اما در سوی دیگر ماجرا، فرصتی تازه برای تجدید حیات رودخانه ها، دریاچه ها و تالاب هایی فراهم نموده است که سال ها با کم آبی و خشکسالی دست وپنجه نرم می کنند.
در شرایطی که طی سالیان گذشته کاهش بارندگی، برداشت بی رویه از منابع آب زیرزمینی، توسعه مصارف کشاورزی و صنعتی و نرسیدن حقابه های محیط زیستی، خیلی از تالاب های ایران را در معرض خشکی و نابودی قرار داده بود، بارندگی های پاییزی بار دیگر اهمیت مدیریت روان آب ها و هدایت جریان های سیلابی بسمت زیست بوم های طبیعی را برجسته کرده است.
یکی از مهم ترین اتفاقات روزهای اخیر، رسیدن آب به تالاب بندعلیخان در استان تهران بعد از پنج سال خشکسالی است؛ اتفاقی که نشان میدهد اگر سیلاب ها به درستی مدیریت و هدایت بشوند، می توان تهدید ناشی از جریان های پرحجم آب را به مجالی برای احیای طبیعت تبدیل کرد.

بازگشت آب به بندعلیخان بعد از پنج سال؛ سیلاب در خدمت احیای طبیعت

در پی بارندگی های اخیر و وقوع سیلاب در بعضی حوضه های آبریز استان تهران، با برنامه ریزی، مدیریت و پیش بینی تمهیدات لازم از جانب شرکت آب منطقه ای تهران، جریان های سیلابی بسمت تالاب بندعلیخان هدایت شد و روز دوشنبه ۱۸ آبان ماه ۱۴۰۵، بعد از پنج سال خشکسالی، آب بار دیگر به این تالاب پرارزش رسید.
این اقدام در جهت تبدیل تهدید سیلاب به مجالی برای احیای منابع آبی و زیست بوم های طبیعی استان تهران انجام شد و بار دیگر نشان داد که مدیریت هدفمند روان آب ها می تواند علاوه بر کاهش مخاطرات احتمالی، زمینه بهره برداری مؤثر از نزولات جوی و کمک به احیای تالاب های تشنه را فراهم آورد.
شرکت آب منطقه ای تهران نیز با تکیه بر رویکرد مدیریت یکپارچه منابع آب، تلاش دارد از ظرفیت بارندگی ها و جریان های سیلابی برای تغذیه سفره های آب زیرزمینی، تامین نیاز آبی تالاب ها و محافظت از محیط زیست استان استفاده نماید.
بازگشت آب به بندعلیخان بعد از پنج سال، در شرایطی اهمیت پیدا می کند که خیلی از تالاب های کشور برای ادامه حیات به جریان های فصلی و سیلاب های طبیعی وابسته هستند و قطع این جریان ها می تواند روند خشکیدگی آنها را تشدید کند.

وضعیت تالاب های ایران بعد از بارندگی؛ کدام تالاب ها جان گرفتند؟

بررسی اطلاعات پخش شده وضعیت تالاب ها و دریاچه های ایران بعد از بارش نشان میدهد که میزان آبگیری تالاب ها در نقاط مختلف کشور یکسان نبوده و هرکدام متناسب با شرایط حوضه آبریز خود، وضعیت متفاوتی را تجربه کرده اند.
بر اساس ارقام درج شده، وضعیت آبگیری تالاب ها به شرح زیر است:
تالاب های گمیشان، آلماگل، آجی گل و آلاگل: ۱۰۰ درصد
تالاب گندمان بروجن: ۱۰۰ درصد
تالاب هورالعظیم: ۹۰ درصد
تالاب چغاخور: ۸۰ درصد
تالاب بندعلیخان: ۸۰ درصد
تالاب حله بوشهر: ۷۰ درصد
تالاب های میقان و آق گل: ۵۰ درصد
دریاچه ارومیه: ۴۰ درصد
تالاب مهارلو: ۴۰ درصد
تالاب هامون و هیرمند: ۲۰ درصد
این ارقام که در تصویر پخش شده درج شده اند، تصویری از تفاوت شرایط تالاب های کشور بعد از بارش ها عرضه می کنند؛ تصویری که از آبگیری قابل توجه برخی تالاب ها در شمال و غرب کشور حکایت دارد، اما همزمان نشان میدهد بعضی از مهم ترین پهنه های آبی ایران بازهم با کمبود آب مواجهند.
در این میان، آبگیری کامل برخی تالاب ها را نباید به معنای رفع همه مشکلات زیست محیطی آنها دانست؛ چونکه ادامه ورود آب، کیفیت منابع آبی، حفظ پوشش گیاهی و تامین نیازهای زیستی پرندگان و سایر گونه های جانوری نیز در احیای حقیقی تالاب ها نقش تعیین کننده دارند.

از پیش بینی بارش تا آماده سازی مسیرهای انتقال آب

یکی از مهم ترین موضوعات در مدیریت تالاب ها، تنها میزان بارش نیست، بلکه چگونگی انتقال آب از حوضه های آبریز به پهنه های تالابی است.
در همین زمینه، احمد لاهیجان زاده، معاون محیط زیست دریایی و تالاب های سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به اقدامات انجام شده جهت استفاده از بارش ها و هدایت آب بسمت تالاب ها، از برنامه ریزی برای لایروبی آبراه ها و اصلاح مسیرهای انتقال آب اطلاع داده است.
وی با اشاره به پیش بینی احتمال بروز شرایط بارشی تحت تأثیر پدیده ال نینو توضیح داده است که از تیرماه مکاتباتی با استانداری ها، مدیریت بحران استان ها، ادارات کل حفاظت محیط زیست و وزارت نیرو انجام شده تا اقدامات موردنیاز برای لایروبی آبراه ها و فراهم کردن شرایط انتقال سیلاب به تالاب ها در دستور کار قرار گیرد.
هدف از این برنامه ریزی آن بوده است که در صورت وقوع بارش های مؤثر، جریان های سطحی بتوانند از مسیرهای طبیعی خود عبور کنند و به علت وجود موانع یا آماده نبودن مسیرهای انتقال، فرصت آبگیری تالاب ها از دست نرود.
واقعیت این است که بارش در یک حوضه آبریز لزوماً به معنای آبگیری تالاب نیست؛ برای اینکه بخشی از روان آب ها ممکنست در راه جذب زمین شوند، وارد آبراه های دیگر شوند یا قبل از رسیدن به تالاب مورد برداشت قرار گیرند. بنابراین، آماده سازی مسیرهای انتقال آب و هماهنگی میان دستگاه های مسئول از اهمیت ویژه ای برخوردار می باشد.

سیلاب؛ تهدیدی که می تواند به فرصت احیای تالاب ها تبدیل شود

سیلاب در نگاه عمومی بیشتر با تخریب منازل، خسارت به زیرساخت ها، نابودی زمینهای کشاورزی و تهدید جان انسان ها شناخته می شود؛ اما از منظر محیط زیست، جریان های سیلابی می توانند یکی از منابع مهم تامین آب تالاب ها باشند.
احمد لاهیجان زاده نیز با تکیه بر نقش سیلاب در احیای تالاب ها عنوان کرده است که بخش قابل توجهی از آبگیری تالاب ها از راه جریان های سیلابی به انجام می رسد.
در شرایط عادی، ممکنست آب رودخانه ها و جریان های سطحی در راه رسیدن به تالاب توسط کشاورزان و سایر مصرف کنندگان برداشت شود، اما هنگام وقوع سیلاب، افزایش حجم و شدت جریان می تواند امکان انتقال آب بیشتری به پهنه های تالابی را فراهم آورد.
البته این مساله به معنای مفید بودن همه سیلاب ها نیست؛ چونکه جریان های کنترل نشده بازهم می توانند خسارت های سنگینی به مناطق مسکونی و زیرساخت ها وارد کنند. آن چه اهمیت دارد، ایجاد سازوکاری است که ضمن محافظت از جان و اموال مردم، امکان بهره برداری محیط زیستی از بخشی از جریان های طبیعی آب نیز فراهم گردد.

حقابه؛ حلقه مفقوده احیای تالاب های ایران

با وجود بارش های اخیر، کارشناسان باور دارند مشکل اصلی تالاب های کشور تنها کمبود بارندگی نیست و در خیلی از مناطق، نرسیدن حقابه محیط زیستی مهم ترین عامل ادامه خشکی و تخریب زیست بوم های آبی به حساب می آید.
محسن موسوی، کارشناس آب و محیط زیست، در گفتگو با گزارشگر خبرگزاری مهر با اشاره به وضعیت تالاب های کشور اظهار داشت: جهت بررسی شرایط تالاب ها باید هر حوضه آبریز را به شکل جداگانه ارزیابی کرد و نمی توان درباره ی همه تالاب های کشور یک حکم کلی صادر کرد.
وی با اشاره به تفاوت شرایط تالاب هایی مانند هورالعظیم و دریاچه ارومیه با تالاب های فلات مرکزی اضافه کرد: برخی تالاب های واقع در فلات مرکزی همچون گاوخونی، بختگان و دریاچه نمک قم با وضعیت خشکی و کم آبی جدی مواجهند.
این کارشناس آب با تکیه بر نقش حقابه محیط زیستی در احیای تالاب ها اظهار داشت: یکی از دلیلهای اصلی خشک شدن تالاب های فلات مرکزی، نرسیدن حقابه محیط زیستی به آنهاست.
موسوی با اشاره به وضعیت تالاب گاوخونی توضیح داد: این تالاب به بیشتر از ۱۴۰ میلیون مترمکعب حقابه محیط زیستی نیاز دارد، اما افزایش مصارف کشاورزی و شرب در راه زاینده رود باعث شده بخش قابل توجهی از منابع آبی قبل از رسیدن به تالاب مصرف شود.
وی همین طور درباره ی هورالعظیم اظهار داشت: این تالاب حدود یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون مترمکعب حقابه دارد، اما تامین این میزان آب باتوجه به وجود پنج استان در بالادست و مصارف مختلف کشاورزی و شرب، نیازمند برنامه ریزی و هماهنگی گسترده است.
به گفته این کارشناس، احیای تالاب ها تنها با اختصاص آب و اقدامات فنی ممکن نیست و باید مسایل اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جوامع محلی نیز مورد توجه قرار گیرد. ایجاد مشاغل جایگزین، مدیریت مصارف کشاورزی و همکاری استانهای بالادست همچون اقداماتی است که می تواند در تامین حقابه و بازگشت تالاب ها به شرایط طبیعی مؤثر باشد.

آیا بارش های اخیر به معنای پایان خشکسالی است؟

در روزهای اخیر برخی اظهارنظرها درباره ی پرشدن بخش قابل توجهی از مخازن سدها و بهبود وضعیت منابع آبی کشور عنوان شده است؛ در عین حال، محسن موسوی، کارشناس آب و محیط زیست، در گفتگو با گزارشگر خبرگزاری مهر تاکید می کند که نباید بارش های چند روز اخیر را نشانه پایان خشکسالی یا ورود کشور به دوره ترسالی دانست.
وی با اشاره به آمارهای اعلام شده از جانب وزارت نیرو اظهار داشت: بارش های اخیر حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ میلیون مترمکعب به حجم ذخایر سدهای کشور افزوده است که این میزان کمتر از یک درصد ظرفیت ذخایر سدهاست.

فلات مرکزی؛ جایی که باران کمتر و مصرف آب بیشتر است

یکی از مهم ترین چالش های منابع آبی ایران، تمرکز جمعیت و فعالیتهای صنعتی و کشاورزی در مناطقی است که از نظر بارش با محدودیت جدی مواجهند.
موسوی در اینباره اظهار داشت: طی نیم قرن گذشته بخش قابل توجهی از فعالیتهای اقتصادی و اشتغال کشور بر پایه کشاورزی شکل گرفته است، در حالیکه وابستگی بالای کشاورزی ایران به منابع آب رودخانه ها، سدها و چاه ها فشار زیادی بر منابع آبی وارد کرده است.
وی با اشاره به شرایط فلات مرکزی اضافه کرد: بیشتر از ۷۰ درصد جمعیت کشور و بخش عمده صنایع در این محدوده مستقر هستند، در حالیکه میزان بارش در این منطقه بسیار پایین بوده و متوسط بارندگی آن به حدود یک چهارم متوسط جهانی می رسد.
به گفته این کارشناس، شهرهایی مانند تهران، اصفهان، مشهد، شیراز، قم، قزوین، کرمان و یزد در این پهنه قرار دارند و تمرکز جمعیت و فعالیتهای صنعتی در کنار محدودیت منابع آب، فشار مضاعفی بر محیط زیست منطقه وارد کرده است.
وی تاکید کرد که هرکدام از حوزه های آبریز کشور، از شمال و دریاچه ارومیه و ارس گرفته تا زاگرس، فلات مرکزی و رودخانه های جنوب، با مسایل و چالش های خاص خود مواجهند و مدیریت منابع آب باید بر مبنای خصوصیت های هر حوزه صورت گیرد.

احیای تالاب ها با چند بارندگی ممکن نیست

آنچه از بارش های اخیر و وضعیت آبگیری تالاب های ایران می توان دریافت، این است که طبیعت بازهم ظرفیت بازگشت و تجدید حیات دارد، اما این فرصت تنها در صورت مدیریت صحیح منابع آب به نتیجه پایدار خواهد رسید.
رسیدن آب به تالاب بندعلیخان بعد از پنج سال، آبگیری قابل توجه برخی تالاب ها و افزایش نسبی ذخایر سدها، اتفاقاتی امیدوارکننده هستند؛ اما در مقابل، وضعیت تالاب هامون و هیرمند، دریاچه ارومیه و برخی تالاب های فلات مرکزی نشان میدهد که بحران آب بازهم پابرجا می باشد.
از سوی دیگر، نباید خسارات ناشی از سیلاب های اخیر و صدمه های واردشده به شهرها، روستاها و اراضی کشاورزی را نادیده گرفت. مدیریت منابع آب باید بگونه ای باشد که هم خطرات ناشی از سیلاب کاهش پیدا کند و هم امکان استفاده از جریان های طبیعی برای تغذیه سفره های زیرزمینی و احیای تالاب ها فراهم گردد.
در نهایت، باران های پاییزی می توانند فرصتی پرارزش برای بازگشت حیات به تالاب های ایران باشند؛ اما این فرصت زمانی به احیای حقیقی منجر می شود که تامین حقابه های محیط زیستی از یک برنامه مقطعی به یک سیاست مستمر تبدیل گردد، برداشت های بی رویه از منابع آب کنترل شود و الگوی مصرف در قسمت کشاورزی و صنعت مورد بازبینی قرار گیرد.

به طور خلاصه بر مبنای ارقام درج شده، وضعیت آبگیری تالاب ها به شرح زیر است: تالاب های گمیشان، آلماگل، آجی گل و آلاگل: ۱۰۰ درصدتالاب گندمان بروجن: ۱۰۰ درصدتالاب هورالعظیم: ۹۰ درصدتالاب چغاخور: ۸۰ درصدتالاب بندعلیخان: ۸۰ درصدتالاب حله بوشهر: ۷۰ درصدتالاب های میقان و آق گل: ۵۰ درصددریاچه ارومیه: ۴۰ درصدتالاب مهارلو: ۴۰ درصدتالاب هامون و هیرمند: ۲۰ درصد این ارقام که در تصویر پخش شده درج شده اند، تصویری از تفاوت شرایط تالاب های کشور پس از بارندگی ها عرضه می کنند؛ تصویری که از آبگیری قابل توجه برخی تالاب ها در شمال و غرب کشور حکایت دارد، اما هم زمان نشان میدهد برخی از مهم ترین پهنه های آبی ایران بازهم با کمبود آب مواجهند. در این بین، آبگیری کامل برخی تالاب ها را نباید به مفهوم رفع همه مشکلات زیست محیطی آنها دانست؛ چراکه ادامه ورود آب، کیفیت منابع آبی، حفظ پوشش گیاهی و تأمین نیازهای زیستی پرندگان و سایر گونه های جانوری هم در احیای واقعی تالاب ها نقش تعیین کننده دارند. با وجود بارندگی های اخیر، کارشناسان باور دارند مشکل اصلی تالاب های کشور تنها کمبود بارش نیست و در بسیاری از مناطق، نرسیدن حقابه محیط زیستی مهم ترین عامل ادامه خشکی و تخریب زیست بوم های آبی بشمار می رود. محسن موسوی، کارشناس آب و محیط زیست، در گفتگو با خبرنگار خبرگزاری مهر ضمن اشاره به وضعیت تالاب های کشور عنوان کرد: جهت بررسی شرایط تالاب ها باید هر حوضه آبریز را به صورت جداگانه ارزیابی کرد و نمی توان در رابطه با ی همه تالاب های کشور یک حکم کلی صادر کرد. وی ضمن اشاره به تفاوت شرایط تالاب هایی مانند هورالعظیم و دریاچه ارومیه با تالاب های فلات مرکزی افزود: برخی تالاب های واقع در فلات مرکزی همچون گاوخونی، بختگان و دریاچه نمک قم با وضعیت خشکی و کم آبی جدی مواجهند. این کارشناس آب با تاکید بر نقش حقابه محیط زیستی در احیای تالاب ها عنوان کرد: یکی از دلیلهای اصلی خشک شدن تالاب های فلات مرکزی، نرسیدن حقابه محیط زیستی به آنهاست. موسوی ضمن اشاره به وضعیت تالاب گاوخونی توضیح داد: این تالاب به بیش از ۱۴۰ میلیون مترمکعب حقابه محیط زیستی نیاز دارد، اما افزایش مصارف کشاورزی و شرب در راه زاینده رود سبب شده بخش قابل توجهی از منابع آبی پیش از رسیدن به تالاب مصرف شود. وی همینطور در رابطه با ی هورالعظیم عنوان کرد: این تالاب حدود یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون مترمکعب حقابه دارد، اما تأمین این میزان آب با توجه به وجود پنج استان در بالادست و مصارف مختلف کشاورزی و شرب، نیازمند برنامه ریزی و هماهنگی گسترده است. بگفته این کارشناس، احیای تالاب ها تنها با اختصاص آب و اقدامات فنی امکان ندارد و باید مسائل اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جوامع محلی هم مورد توجه قرار گیرد. یکی از مهم ترین چالش های منابع آبی ایران، تمرکز جمعیت و فعالیت های صنعتی و کشاورزی در مناطقی است که از نظر بارندگی با محدودیت جدی مواجهند. موسوی در این زمینه عنوان کرد: طی نیم قرن گذشته بخش قابل توجهی از فعالیت های اقتصادی و اشتغال کشور بر پایه کشاورزی شکل گرفته است، در حالی که وابستگی بالای کشاورزی ایران به منابع آب رودخانه ها، سدها و چاه ها فشار زیادی بر منابع آبی وارد کرده است. وی ضمن اشاره به شرایط فلات مرکزی افزود: بیش از ۷۰ درصد جمعیت کشور و بخش عمده صنایع در این محدوده مستقر هستند، در حالی که میزان بارندگی در این منطقه بسیار پایین بوده و متوسط بارش آن به حدود یک چهارم متوسط جهانی می رسد. بگفته این کارشناس، شهرهایی مانند تهران، اصفهان، مشهد، شیراز، قم، قزوین، کرمان و یزد در این پهنه قرار دارند و تمرکز جمعیت و فعالیت های صنعتی در کنار محدودیت منابع آب، فشار مضاعفی بر محیط زیست منطقه وارد کرده است. وی اصرار کرد که هرکدام از حوزه های آبریز کشور، از شمال و دریاچه ارومیه و ارس گرفته تا زاگرس، فلات مرکزی و رودخانه های جنوب، با مسائل و چالش های خاص خود مواجهند و مدیریت منابع آب باید بر اساس مشخصه های هر حوزه صورت گیرد.

منبع: نت واش

1405/08/20

11:20:18

5.0 / 5

تگهای خبر: آب , بحران , بحران آب , برنامه

این پست نت واش را می پسندید؟

(1)

(0)

تازه ترین مطالب مرتبط

نظرات بینندگان در مورد این مطلب نت واش

نظرتان درباره ی این مطلب نت واش

نام:

ایمیل:

نظر:

سوال:

= ۹ بعلاوه ۳